> teknik_sözlük
Teknik Sözlük
TinyCTO.tv içinde geçen teknik terimlerin referansı.
Abstraction Layer
Sistem tasarımında, altta yatan uygulama detaylarını gizleyen bir sınır veya katman.
Acceptance Criteria
Bir yazılım özelliğinin kullanıcı, müşteri veya sistem tarafından kabul edilmesi için karşılaması gereken şartlar bütünü.
Acceptance Testing
Bir sistemin koda dökülmüş iş gereksinimlerini karşılayıp karşılamadığını doğrulamak için yapılan son test aşamasıdır.
accidental complexity
Problemin kendi doğasından değil, kötü teknoloji seçimlerinden ve aşırı mühendislikten (over-engineering) kaynaklanan gereksiz karmaşa.
Accountability Dilution
Bir kararın veya hatanın sorumluluğunun bir grup içine o kadar dağılması ki, sonuçta kimsenin sorumlu tutulamaması durumu.
accountable spine
Ortaklaşa geliştirilen bir platform veya mimaride, kesintisiz ve tek bir hesap verebilirlik çizgisi.
Adoption Friction
Kullanıcıların veya developer'ların yeni bir aracı, platformu veya feature'ı kullanmaya başlarken karşılaştıkları direnç, zorluk veya maliyet.
agent instruction
Otonom bir yapay zeka ajanına görev ifası sırasındaki davranışlarını dikte etmek için verilen belirli direktifler, kısıtlamalar ve operasyonel hedefler.
AI Hallucination
Bir yapay zeka modelinin yanlış, anlamsız veya tamamen uydurma bilgileri büyük bir özgüvenle üretmesi olgusu.
AI Platform Needs
AI modellerini iflas etmeden veya ağlamadan çalıştırmak için gereken altyapı, compute ve veri gereksinimleri.
AI Strategy
Yatırımcıları etkilemeyi gerçek teknik faydanın önünde tutan, yapay zekayı ürünlere entegre etmeye yönelik buzzword dolu bir plan.
alert design
Operatörleri aksiyon alınması gereken sistem bozulmaları konusunda uyarmak için bildirimlerin stratejik olarak yapılandırılması.
Alert Fatigue
Mühendislerin kritik sistem uyarılarını görmezden gelmesine yol açan, her şeyin sürekli öttüğü psikolojik durum.
API Contract
Bir API'nin nasıl davranacağını, beklenen girdilerini ve garanti edilen çıktılarını belirleyen resmi anlaşma.
Application Programming Interface
Farklı yazılım sistemlerinin birbiriyle konuşmasını sağlayan standartlaştırılmış kurallar ve arayüzler bütünü.
Architectural Decision Record
Önemli bir mimari kararın bağlamını, değerlendirilen alternatiflerini ve sonuçlarını kayıt altına alan kısa döküman.
architectural root cause
Bir kesintinin asıl nedeninin bozulan bir bileşen değil, altta yatan temel tasarım olması durumu.
architecture accountability
Mimari kararların operasyonel sonuçlarının ve üretimdeki yükünün sorumluluğunu üstlenme.
Architecture Ceremony
Mimari kararları veya dağıtımları onaylamak için gereken resmi ve genellikle bürokratik süreçler.
architecture communication
Sistem tasarımı kısıtlarının, ödünleşimlerin ve niyetin hem teknik hem de teknik olmayan paydaşlara etkili bir şekilde aktarılması süreci.
Architecture Diagram
Sistem mimarisi bileşenlerinin, etkileşimlerinin ve sorumluluklarının görsel bir temsili.
architecture drift
Bir sistemin dokümante edilmiş ilk tasarımı ile prod ortamındaki gerçek implementasyonu arasındaki kademeli kopuş.
Architecture Review
Teknik tasarımların değerlendirildiği resmi toplantı; ancak genellikle yapıcı bir süreçten çok bürokratik bir engele dönüşür.
architecture storytelling
Karmaşık sistem davranışlarını, kısıtları ve arızaları sadece teknik diyagramlarla değil, insan odaklı anlatılarla açıklama pratiği.
automation guardrail
Otomatize edilmiş sistemlerin veya AI agent'ların yıkıcı ya da aşırı maliyetli kararlar almasını engelleyen sert sınırlar.
Backpressure
Downstream'deki aşırı yüklenmeyi upstream'deki üreticilere bildirerek veri akışını yavaşlatmayı ve sistemin çökmesini önlemeyi sağlayan bir mekanizma.
Blast Radius
Belirli bir bileşen çöktüğünde veya kötü bir deploy yapıldığında oluşan teorik ve gerçek maksimum hasar alanı.
cache
Veriyi asıl kaynağından çok daha hızlı sunan, ancak hız karşılığında verinin en güncel hali olmasından taviz veren geçici depolama katmanı.
Cache Invalidation
Eskimiş veya hatalı verinin sunulmasını engellemek için cache'teki verinin temizlenmesi veya güncellenmesi işlemi.
Capability Boundary
Bir sistemin veya ekibin sorumluluklarının mantıksal sınırı; neyi yapıp neyi yapamayacağını tanımlar.
capacity planning
Gelecekteki sistem yükünü tahmin etme ve sistemi ayakta tutacak altyapı kaynaklarını önceden hazırlama süreci.
cloud cost growth
Bulut altyapı maliyetlerinin zamanla kontrolsüz şekilde artması.
Cloud Cost Ownership
Bulut altyapı giderlerinin sorumluluğunun net bir şekilde belirlenmesi.
Cloud Region
Bulut sağlayıcı veri merkezlerinin bulunduğu belirli coğrafi alan.
Code Review
Yazılan kodun merge edilmeden önce, hataları yakalamak ve kalite standartlarını korumak için başka mühendisler tarafından incelenmesi süreci.
complexity management
Büyüyen bir sistemin anlaşılamaz ve kontrol edilemez bir spagettiye dönüşmesini engellemek için verilen sürekli mücadele.
Concurrency Limit
Kaynak tükenmesini önlemek için aynı anda kaç görevin işlenebileceğine dair katı bir sınır.
Content Delivery Network Caching
Gecikmeyi ve origin sunucudaki yükü azaltmak için statik veya dinamik içeriğin kullanıcıya daha yakın önbelleğe alınması.
Continuous Integration Server
Kod değişiklikleri versiyon kontrol sistemine gönderildiğinde projeyi otomatik olarak derleyen ve test eden sunucu.
Cost Center
Şirket içinde doğrudan gelir getirmeyen ancak operasyonel maliyet yaratan departman.
Cost Control
API veya cloud harcamalarını izlemek ve sınırlandırmak için kurulan mekanizmalar.
Cost Incident
Altyapı veya API maliyetlerinde yaşanan ve operasyonel bir arıza gibi müdahale edilen ani artış.
Critical Path
Bir projenin tamamlanması için gereken minimum süreyi belirleyen, birbirine bağımlı görevler silsilesi.
Cross-Functional Alignment
Farklı departmanların (mühendislik, ürün, satış, pazarlama) aynı hedefleri paylaşması ve proje hakkında ortak bir anlayışa sahip olması durumu.
Cross-Functional Program
Birden fazla bağımsız ekip ve departman arasında koordineli bir çaba gerektiren büyük ölçekli girişim veya proje.
dashboard
Sistem sağlığının gerçek zamanlı genel görünümünü sağlamak için temel telemetri verilerini bir araya getiren ve görselleştiren arayüz.
Data Boundary
Bir yapay zeka sisteminin veya servisin hangi verilere erişebileceğini ve işleyebileceğini belirleyen kesin kurallar ve teknik kısıtlamalar.
data governance
Veri kullanılabilirliğini, bütünlüğünü ve güvenliğini sağlayan politikaların, rollerin ve teknik kontrollerin kapsamlı çerçevesi.
data lineage
Verinin kaynağından çıkıp nihai tüketimine kadar olan tam yaşam döngüsünü izleyen görsel ve teknik harita.
database constraint
Şemanın tanımlanmış bütünlüğünü ihlal eden herhangi bir veri değişikliğini reddeden katı, database seviyesindeki kurallar.
Database Index
Database tablosundaki veri okuma operasyonlarının hızını artıran bir veri yapısı.
Database Statistics
Query optimizer'ın execution plan'leri oluşturmak için kullandığı tablo boyutları, satır dağılımları ve index kompozisyonları hakkındaki metadata.
Decision Accountability
Bir kişi veya grubun, alınan teknik veya ticari bir kararın sonuçlarının sorumluluğunu üstlenmesi gerekliliği.
Decision Authority
Bir kişiye veya role, nihai teknik, ürün veya mimari kararları verme konusunda tanınan resmi yetki.
Decision Ownership
Bir kararı savunma, uygulama ve bu karardan doğan tüm sorunları çözme konusundaki içselleştirilmiş sorumluluk.
decision record
Önemli bir mimari veya teknik kararı, bağlamı ve kabul edilen ödünleşimleriyle birlikte kayıt altına alan resmi doküman.
decision rights
Bir bireye veya ekibe mimari, yol haritası veya çözümlemeler hakkında seçim yapması için verilen açık yetki.
decision traceability
Bir riskin neden kabul edildiğini, kararı kimin verdiğini ve hangi bağlamda alındığını izleme yeteneği.
delivery pressure
Özellikleri canlıya alma konusundaki organizasyonel aciliyet; genellikle uyarıların göz ardı edilmesine ve teknik borcun birikmesine yol açar.
Delivery Reality
Bir ekibin yazılım çıkarma hızının ve becerisinin, kağıt üzerindeki teorik planlardan bağımsız gerçek durumu.
Demo Reliability
Bir sistemin sadece çok spesifik ve önceden prova edilmiş adımlar izlendiğinde sorunsuz çalışıyor gibi görünmesi yanılsaması.
dependency management
Bir uygulamanın kullandığı dış kütüphanelerin ve paketlerin takip edilmesi, güncellenmesi ve güvenliğinin sağlanması süreci.
Dependency Map
Farklı sistemlerin, ekiplerin veya bileşenlerin birbirine nasıl güvendiğini/bağlı olduğunu gösteren görsel bir temsil.
Deployment
Paketlenmiş yazılım kodunun çalıştırılabilir hale gelmesi için hedef ortama taşınması işlemi.
Deployment Path
Yazılımın geliştirme aşamasından canlı ortama geçerken izlemek zorunda olduğu rota, aşamalar ve onay mekanizmaları.
Deployment Pipeline
Yazılımı derleyen, test eden ve çeşitli ortamlara deploy eden otomatikleştirilmiş script ve araçlar dizisi.
deployment safety
Bir deploy sürecinin kesintileri (outage) önleme derecesi ve güvenilirlik düzeyi.
design trade-off
Sistem tasarımında, bir alandaki avantaj için başka bir alanda kasıtlı olarak verilen taviz.
Developer Experience
Bir mühendisin, çalıştığı şirketin teknoloji ekosisteminde kod yazarken, test ederken ve deploy çıkarken yaşadığı verimlilik ve tatmin seviyesi.
Diagram Theater
Üretim ortamının (production) gerçek, kaotik durumuyla uzaktan yakından ilgisi olmayan, son derece karmaşık ve estetik olarak göze hoş gelen mimari diyagramlar hazırlama pratiği.
Diff
Bir dosyanın veya kod tabanının iki versiyonu arasındaki satır satır değişiklikleri gösteren görsel çıktı.
Discovery
Teknik çözüme karar vermeden önce kullanıcının problemini anlamaya odaklanılan ürün geliştirmenin ilk aşaması.
Distributed Denial of Service (DDoS)
Bir sistemi aşırı yükleyip meşru kullanıcıların erişimini engellemek için yapılan kasıtlı veya kazara gerçekleşen trafik seli.
Distributed System
Bileşenleri ağa bağlı farklı bilgisayarlarda bulunan, insan koordinasyonu için genellikle metaforik olarak uygulanan bir sistem.
Edge Case
Sadece ekstrem çalışma koşullarında veya çok nadir olay kombinasyonlarında ortaya çıkan problem ya da durum.
Edge Computing
Kodu veya veriyi merkezi sunuculardan ziyade son kullanıcıya en yakın olan ağ uçlarında çalıştırmak.
Enterprise-Ready
Bir yazılımın büyük kurumların güvenlik, uyumluluk ve ölçek taleplerini karşılayabildiğini öne süren, ancak genellikle devasa bir operasyonel yük getiren bir pazarlama terimi.
essential complexity
Çözülmeye çalışılan problemin kendi doğasında var olan, kaçınılmaz zorluk ve karmaşa.
Estimation
Bir developer'ın bir görevin ne kadar süreceğine dair aşırı iyimser tahmini; genellikle yönetim tarafından kesin bir deadline (teslim tarihi) olarak silahlaştırılır.
Evaluation Loop
Yapay zeka modellerinin performansını, güvenliğini ve doğruluğunu belirli benchmark'lara karşı değerlendirmek için kullanılan sürekli ve otomatik süreç.
Eventual Consistency
Yeni güncellemeler olmadığı sürece, tüm node'ların er ya da geç en son güncellenen değeri döneceğini garanti eden consistency modeli.
Evidence Gap
Bir yapay zeka modelinin çıktısı ile onun doğruluğunu kanıtlayan yetkili kaynak verisi arasındaki eksik izlenebilirlik.
executive metric
Yönetim katının takip ettiği, ancak genellikle sistemin ve mühendislik gerçekliğinin kaosunu yansıtmaktan uzak, yüksek seviye performans sayıları.
Executive Visibility
Üst yönetimin bir projenin ne kadar farkında olduğu durumu; genellikle onları etkilemek için tasarlanmış yüzeysel optimizasyonlara yol açar.
Exponential Backoff
Çökmekte olan bir servise bağlanmak için yapılan tekrarlı denemeler arasındaki süreyi giderek artırma stratejisi.
Failure Path
Bir şeyler ters gittiğinde gerçekleşen kod yürütme ve olaylar silsilesi.
feature flag
Yeni kod çıkmadan, prod ortamındaki belirli özellikleri açıp kapatmaya veya test etmeye yarayan yapılandırma anahtarı.
feedback loop
Bir sistemin ürettiği çıktıların, gelecekteki davranışını şekillendirmek üzere sisteme geri dönmesi döngüsü.
Financial Exposure
Bir mimari hata, teknik borç veya sistem kesintisi yüzünden şirketin karşılaşabileceği potansiyel finansal zarar.
Freshness Contract
Cache'teki verinin ne kadar süre boyunca kabul edilebilir ve güncel kalacağına dair yapılan teknik anlaşma.
Golden Path
Bir şirkette yazılım geliştirmek, test etmek ve prod ortamına çıkmak için önerilen, en az sürtünmeli ve desteklenen standart yol.
Governance Board
Genellikle asıl mühendislik işinden kopuk olan, kararları denetlemek ve onaylamaktan sorumlu paydaş grubu.
Governance Bypass
İşi daha hızlı teslim edebilmek adına şirketin güvenlik, mimari veya sürüm süreçlerini kasıtlı olarak atlama eylemi.
governance overhead
Geliştirme sürecini yavaşlatan onaylar, formlar, uyumluluk kuralları ve bürokratik engellerin yarattığı yük.
governance theater
Gerçek bir operasyonel hesap verebilirlik olmaksızın, sadece kontrol yanılsaması veren süreçler veya belgeler.
health check
Bir servisin sağlıklı olduğunu ve istekleri karşılayabildiğini doğrulamak için kullanılan otomatik teşhis uç noktası veya süreci.
hidden dependency
Sistem bileşenleri arasında dokümante edilmemiş ve ancak patladığında varlığı anlaşılan gizli bir bağımlılık.
High Availability
Kararlaştırılmış bir operasyonel performans seviyesini sağlamayı amaçlayan bir sistemin özelliği.
hotfix process
Canlı ortamdaki kritik sorunları hızlıca çözmek için tasarlanmış acil müdahale süreci.
hypercare
Büyük bir sürüm (release) veya geçiş sonrasında uygulanan, artırılmış izleme ve hızlı müdahale dönemi.
Idempotency
Belirli işlemlerin, sonucu ilk uygulamadan öteye değiştirmeden birden çok kez uygulanabilmesi özelliği.
Ignored Assumption
Planlama sırasında herkesin kibarca görmezden geldiği, ancak prod ortamında felakete dönüşen temel teknik veya iş gerçeği.
Implementation Ambiguity
Net bir teknik yönelimin veya kesin gereksinimlerin olmaması durumudur; execution sürecinde öngörülemezliğe ve sistemsel uyumsuzluklara yol açar.
Incident Commander
Büyük bir kesinti sırasında müdahaleyi koordine etmekten resmi olarak sorumlu kişi.
Incident Reproducibility
Bir hatayı veya kesintiyi kontrollü bir ortamda güvenilir bir şekilde yeniden üretebilme yeteneği.
Incident Response
Bir sistem kesintisini fark etme, etkisini azaltma ve çözme sürecinin yapılandırılmış hali.
Incident Trigger
Prod ortamındaki bir kesintiyi başlatan spesifik olay veya koşul.
ignored risk signal
Sistemin çökeceğini açıkça gösteren ancak ekipler veya yönetim tarafından ısrarla görmezden gelinen erken uyarı işareti.
incentive
Mimarinin gerçekte nasıl inşa edildiğini şekillendiren, genellikle belirtilen mühendislik değerlerini geçersiz kılan organizasyonel baskılar ve ödüller.
incident follow-through
Bir olayın tekrarlanmasını önlemek için postmortem sırasında belirlenen aksiyon maddelerinin disiplinli bir şekilde uygulanması.
incident rehearsal
Mühendislik ekiplerinin varsayımsal bir prod kesintisine karşı verecekleri tepkiyi pratik ettikleri simülasyon tatbikatı.
institutional memory
Bir organizasyonun kolektif bilgisidir; insanlar ayrıldığında genellikle kaybolur ancak kod tarafından şifreli bir şekilde korunur.
Latency
Bir veri transferi talimatının verilmesi ile transferin başlaması arasında geçen gecikme süresi veya paketin kaynaktan hedefe ulaşma süresidir.
Latency Geography
Fiziksel mesafenin ağ iletişim gecikmeleri ve sistem performansı üzerindeki etkisi.
launch readiness
Bir sistemin ve ekibin canlı ortama çıkış için tam anlamıyla hazır olma durumudur.
leader election
Dağıtık bir sistemdeki node'ların, aralarından birini ana koordinatör olarak seçmek için yürüttüğü konsensüs süreci.
legacy system
Eski teknolojilerle yazılmış ancak şirketin kritik işlevlerini ayakta tuttuğu için hala prod ortamında çalışan yazılım.
Lighthouse Diagram
Sunumlarda sıklıkla kullanılan, teknik detaylardan veya uygulama gerçekliğinden yoksun, üst düzey ve idealize edilmiş mimari diyagram.
load testing
Bir sistemin kapasitesini, performans darboğazlarını ve kırılma noktalarını ölçmek için beklenen production trafiğinin simüle edilmesidir.
Merge
Ayrı bir branch üzerinde yapılan kod değişikliklerinin resmi olarak ana kod tabanına dahil edilmesi işlemi.
metric quality
Raporlama için kullanılan bir iş veya teknik metriğinin doğruluk, tutarlılık ve güvenilirlik derecesi.
Microservices
Servislerin ince taneli (fine-grained) olduğu ve bağımsız olarak dağıtıldığı (deployed), gevşek bağlı (loosely coupled) bir mimari stil.
Migration
Veriyi, kullanıcıları veya tüm bir sistemi eski bir altyapıdan yeni bir altyapıya taşımanın riskli ve genelde uzayan süreci.
Migration Plan
Downtime'a veya veri kaybına yol açmadan şema veya state değişikliklerini güvenli bir şekilde uygulamak için hazırlanan adım adım teknik strateji.
migration planning
Veri hareketlerini, şema güncellemelerini veya altyapı geçişlerini güvenli bir şekilde yürütmek için gereken titiz hazırlık süreci.
migration risk
Bir sistem geçişi sırasında veri kaybı, veri bozulması veya uzun süreli downtime yaşanmasının hesaplanan olasılığı ve etkisi.
Model Confidence
Bir makine öğrenimi modelinin yaptığı tahminin veya ürettiği çıktının doğru olduğundan ne kadar emin olduğunu gösteren sayısal değer.
Monolithic Architecture
Bileşenlerin birbirine sıkı sıkıya bağlı (tightly coupled) olduğu ve tek bir birim olarak deploy edildiği yazılım mimarisi.
Morale Symbol
Yönetim tarafından takım ruhunu artırmak amacıyla kullanılan, ancak altta yatan sistemsel bozuklukları çözmeyen maskot veya sticker gibi yüzeysel objeler.
Observability
Loglar, metrikler ve trace'ler gibi dış çıktıları inceleyerek sistemin iç durumunu anlayabilme yeteneği.
observability blind spot
Bir sistemde yeterli metrik, loglama veya trace eksikliği olan bileşen, etkileşim veya uç durum.
operational behavior
Bir sistemin teorik tasarımından bağımsız olarak, gerçek yük ve trafik altında prod ortamında nasıl davrandığı.
operational confidence
Sistemin ve ekibin production ortamında etkili bir şekilde çalışabileceğine duyulan güvendir.
operational contract
Bir servisteki sorunlara kimin müdahale edeceğini ve çözeceğini tanımlayan katı anlaşma.
Operational Latency
Bir sürecin veya sistemin; insan onayları, organizasyonel bürokrasi veya verimsiz devir teslimler yüzünden yavaşlaması durumu.
operational support
Bir servisin çalışır durumda kalması için gereken aktif çaba ve on-call (nöbet) desteği.
Operational Truth
Bir sistemin nasıl tasarlandığından veya dokümante edildiğinden bağımsız olarak, production ortamındaki gerçek, ölçülebilir durumu ve davranışı.
Operationalization
Çalışan bir yazılım parçasını, production ortamında güvenilir bir şekilde koşabilecek kadar sağlam hale getirme süreci.
optional dependency
Teoride sistemin çalışması için kritik olmayan, ancak çöktüğünde tüm sistemi kilitleyen bileşen.
organizational forgetting
Liderliğin veya ekiplerin zaman içinde sisteme yerleşmiş kısıtlamaları, arızaları ve kestirme yolları unutma eğilimi.
Organizational Interface
Farklı ekipler arasındaki resmi ve gayri resmi sınırlar, iletişim yapıları ve işbirliği yöntemleri.
organizational learning
Bir ekibin geçmiş olaylardan aldığı dersleri gelecekteki davranışlarına ve mimarisine başarılı bir şekilde entegre ettiği nadir süreç.
organizational memory
Bir organizasyonun birikmiş bilgisi; genellikle resmi belgelerden ziyade insanlarda, eserlerde veya eski kodlarda bulunur.
Page
On-call bir mühendise gönderilen ve acil müdahale gerektiren otomatik uyarı.
Payload
Bir API isteği, yanıtı veya event mesajı içinde taşınan, header ve metadatalar hariç asıl işe yarar veri.
Platform Engineering
Yazılım ekiplerinin operasyonel yükünü hafifletmek için iç geliştirici platformları, araç setleri ve golden path'ler inşa etme disiplini.
platform governance
Paylaşılan bir platformun yönetilme, sahiplenilme ve geliştirilme mekanizmaları ile kuralları.
Platform Ownership
Ortak kullanılan teknik bir platform üzerinde net sorumluluk, roadmap kontrolü ve karar alma yetkisi.
postmortem
Bir olayın (incident) ardından kök nedenleri anlamak ve tekrarlanmasını önlemek için yapılan analiz.
Postmortem Evidence
Ne olduğunu anlamak için bir incident sonrasında toplanan loglar, metrikler ve zaman çizelgeleri.
predictable chaos
Rastgele gibi görünen ancak erken sinyaller göz ardı edilmeseydi tamamen öngörülebilir olan olaylar.
Premature Optimization
Bir kodun gerçekten darboğaz yaratıp yaratmadığını ölçmeden, sırf daha hızlı çalışsın diye karmaşıklaştırılması anti-pattern'i.
premortem
Bir projenin daha yayına alınmadan önce nasıl başarısız olabileceğini öngörmek için yapılan toplantı veya hazırlanan belge.
Problem Statement
Çözülmesi gereken belirli sorunun veya acı noktasının, önerilen çözümlerden arındırılmış, açık ve özlü bir açıklaması.
Production
Gerçek kullanıcıların sistemle etkileşime girdiği canlı ortam.
Production Fix
Canlı ortamda yaşanan kritik bir sorunu çözmek için standart süreçleri atlayarak yapılan acil müdahale.
Production Incident
Canlı servisin kalitesini düşüren veya kesintiye uğratan planlanmamış olay.
Program Inflation
Basit bir görevin, özelliğin veya hata düzeltmesinin devasa, çok çeyrekli bir organizasyonel programa gereksiz yere genişletilmesi.
Prompt Governance
Canlı ortamda büyük dil modellerine (LLM) gönderilen prompt'ları yönetmek, versiyonlamak ve onaylamak için kullanılan süreçler ve teknik kontroller bütünü.
prophetic decoration
Arızayı doğru bir şekilde tahmin eden ancak sahipleri veya eyleme dönüştürülebilir tetikleyicileri olmadığı için göz ardı edilen uyarılar, loglar veya panolar.
Pull Request
Önerilen kod değişikliklerinin ana branch'e birleştirilmesi için açılan ve ekip onayına sunulan talep.
Query Plan
Spesifik bir SQL query'si için veriyi getirmek adına database engine tarafından seçilen adım adım execution stratejisi.
Queueing Systems
İşlenmeyi bekleyen iş yüklerini tamponlamak (buffer) için kullanılan mimari mekanizmalar.
Quick Win
Anında iş değeri sağlaması beklenen, genellikle uzun vadeli teknik borç yaratan, hızlı ve görünürde düşük eforlu bir implementasyon.
RACI Matrix
Görevler veya kararlar için rolleri ve sorumlulukları (Responsible, Accountable, Consulted, Informed) netleştirmek amacıyla kullanılan resmi bir matris.
Refactor
Mevcut kodun dışarıdan gözlemlenebilir davranışını değiştirmeden iç yapısını iyileştirme işlemi.
refactoring risk
Kod yapısını değiştirirken, gizli davranışların veya sınır durumlarının (edge case) bozulma tehlikesi.
Release Friction
Yazılım yayınlama sürecini yavaşlatan, karmaşıklaştıran veya şevk kıran her türlü teknik veya idari engel.
release gate
Gereksinimler karşılanmadığında bir sürümün çıkışını engelleyen kesin kontrol noktalarıdır.
release risk
Yazılımın canlıya alınması (deployment) sırasında hata oluşma olasılığı ve potansiyel etkisidir.
Release Train
Hangi özelliklerin hazır olduğuna bakılmaksızın, yazılım sürümlerinin katı ve düzenli bir takvime göre canlıya alındığı strateji.
Release Train
Birden fazla yazılım bileşeninin bir araya getirilerek sabit bir takvime göre canlıya alındığı yapılandırılmış release yönetim süreci.
Repeatability
Bir sürecin, testin veya deployment'ın her çalıştırıldığında birebir aynı sonucu verecek şekilde kurgulanmış olması.
repeated failure mode
Altta yatan sistem teşvikleri, mimari veya organizasyonel alışkanlıklar değişmediği için defalarca tekrarlanan incident'lar.
Requirement Drift
İlk kapsama karar verildikten sonra proje gereksinimlerinin yavaş ve sessiz bir şekilde genişlemesi veya değişmesi.
requirements discovery
Kullanıcıların gerçekte neye ihtiyacı olduğunu anlama yönündeki sancılı süreç; genellikle sadece onların talep ettiği şeyi canlıya aldıktan sonra keşfedilir.
resilience gap
Sistemin arızalara teorik olarak nasıl dayanması gerektiği ile bir kesinti anında gerçekte nasıl davrandığı arasındaki gizli zafiyet boşluğu.
Response Authority
Bir riskin incident'a dönüştüğü durumlarda, mühendise veya ekibe harekete geçmesi için açıkça verilen organizasyonel yetki ve kapasite.
Response Capacity
Bir ekibin sistem hatalarıyla başa çıkabilmek için sahip olduğu bilişsel ve teknik kapasite.
response duties
Belirli bir servis için meydana gelen incident'ları ve kesintileri kabul etme, inceleme ve çözme sorumluluğunun açıkça atanması.
Retry Policy
Başarısız olan operasyonların nasıl ve ne zaman tekrar deneneceğini belirleyen kurallar bütünü.
Retry Storm
Uygulamaların başarısız istekleri agresifçe tekrar etmesiyle, ayağa kalkmaya çalışan servisi ezip geçtiği dalgalı çöküş.
risk acceptance
Bilinen teknik riskleri azaltmak yerine açıkça üstlenme anlaşması.
risk acceptance
İdeal olarak sorumlu bir kişiyle birlikte, bilinen risklere rağmen ilerleme yönündeki resmi veya gayri resmi karar.
Risk Register
Potansiyel teknik ve operasyonel risklerin kayıt altına alındığı, genellikle kimsenin dönüp bakmadığı döküman.
Roadmap
Üst düzey bir hedefi ve belirli bir zaman çizelgesinde beklenen ana çıktıları tanımlayan stratejik görsel bir doküman.
roadmap memory
Bir teknik borç maddesini yol haritasından silmenin, onun production sistemindeki sonuçlarını da sildiği yönündeki yanlış organizasyonel varsayım.
roadmap planning
Özelliklerin ve sürümlerin stratejik planlaması; genellikle mühendislik gerçekliğinden kopuk bir fantezi belgesine dönüşür.
Roadmap Risk
Roadmap'teki planlanan özelliklerin ve stratejik girişimlerin gecikme, kapsam daraltma veya tamamen raydan çıkma olasılığı.
Rollback
Hatalı bir deployment sonrasında sistemi önceki çalışan durumuna geri döndürme işlemi.
rollback plan
Bir sistemi önceki kararlı durumuna geri döndürmek için önceden tanımlanmış prosedür.
Rollback Plan
Belirli bir sürümü sorunsuzca geri almak için belgelenmiş ve test edilmiş prosedür.
Root Cause
Bir incident'ın meydana gelmesine izin veren en temel, altta yatan kusur.
Root Ownership Problem
Bir sorunun ekipler arasında sekmesine, gereksiz yere tırmanmasına veya tamamen göz ardı edilmesine neden olan, temelindeki net sorumluluk eksikliği.
Rumor-Driven Development
Özellikleri, entegrasyonları veya mimarileri resmi sözleşmeler veya dokümantasyon yerine doğrulanmamış sohbetlere ve varsayımlara dayalı olarak geliştirmek.
Runbook
Belirli sistem operasyonlarını ve incident'ları yönetmek için adım adım prosedürleri içeren yazılı derleme.
Runtime Pager
Sistem prod'da çöktüğünde on-call olup onu düzeltme sorumluluğu.
Schema Change
Veritabanına tablo eklemek, kolonları değiştirmek veya index oluşturmak gibi yapısal bir değişiklik.
Schema Drift
Verinin beklenen yapısı ile production database'indeki gerçek şeması arasındaki sessiz farklılaşma.
Scope Creep
Gecikmelere ve mimari istikrarsızlığa yol açan, proje sınırlarının ve gereksinimlerin sürekli ve kontrol edilemeyen genişlemesi.
screenshot-driven development
Yazılımı, davranışsal kurallar olmadan tamamen statik görsellere dayanarak inşa etmek.
Semantic Drift
Ekiplerin aynı terimleri kullanmalarına rağmen zamanla tamamen farklı anlamlar kastetmeye başlaması durumu.
Service Level Agreement (SLA)
Bir servisin güvenilirliği, uptime süresi ve performansı ile ilgili resmi, sözleşmesel taahhüt.
Service Mesh
Mikroservisler arasındaki iletişimi, güvenliği ve gözlemlenebilirliği yöneten altyapı katmanı.
service ownership
Belirli bir yazılım hizmetinin işletimi, bakımı ve olay müdahalesi için açık hesap verebilirlik.
Shadow Delivery Path
Developer'ların katı ve yavaş çalışan resmi deployment süreçlerini atlatmak için kullandığı gayriresmi, gizli iş akışları.
shared ownership
Birden fazla ekibin bir servise sahip olduğu, yani aslında kimsenin sahip olmadığı son derece tehlikeli bir organizasyonel anti-pattern.
Shared Ownership
Birden fazla kişinin veya ekibin bir sistemden sözde sorumlu olduğu, ancak bunun öngörülebilir bir şekilde hiç kimsenin gerçekten sorumluluk almamasıyla sonuçlandığı senaryo.
Shared Services
Bir organizasyondaki birden fazla farklı ürün grubu tarafından kullanılan merkezi teknik yetenekler veya altyapı ekipleri.
Shared State
Bir kesinti sırasında tüm müdahale ekiplerinin sistemin mevcut durumu hakkında sahip olduğu ortak ve eşzamanlı anlayış.
Shortcut
Teslim tarihine yetişmek için standart kalite kontrollerini ve mimari kuralları atlayarak seçilen hızlı yol.
Source of Truth
Belirli bir veri veya bilgi için nihai, güvenilir sistem veya konum.
source of truth drift
Mimari dokümanlar, wiki sayfaları ve diyagramlar ile prod ortamında gerçekten çalışan kod arasındaki kademeli kopuş.
Source Path
Belirli bir veri varlığının çıkarıldığı kesin konum, endpoint veya kaynak sistemi.
specification governance
Resmi sistem gereksinimlerini yönetme, sürümleme ve bunlar hakkında tartışma şeklindeki bürokratik süreç.
Sprint
Agile metodolojilerinde, belirli bir değeri ortaya koymak için tasarlanmış, genellikle bir ila dört hafta süren zaman sınırlı iterasyon.
Sprint Goal
Bir ekibin sprint boyunca ulaşmayı hedeflediği temel amacı ve iş değerini tanımlayan kısa ifade.
Stale Data
Cache veya replikalardan okunan ve artık ana veritabanındaki güncel durumu yansıtmayan eski veri.
stale read
Read replikasının veya cache'in henüz birincil veri deposuyla senkronize olmaması nedeniyle güncel olmayan veriyi döndüren okuma işlemi.
Stop Condition
Otomatik bir döngünün, iş akışının veya tekrarlama mekanizmasının sonsuza kadar çalışmasını engelleyen mantıksal sınır.
Strong Consistency
Herhangi bir read operasyonunun anında en son yazılan değeri döndüreceğini garanti eden consistency modeli.
Success Metric
Bir ürünün, özelliğin veya mimari değişikliğin amaçlanan hedefine gerçekten ulaşıp ulaşmadığını nesnel olarak değerlendirmek için kullanılan nicel bir ölçüt.
System Constraint
Bir sistemin içinde çalıştığı fiziksel veya mantıksal sınırlar.
system design consequences
Alınan bir mimari kararın, operasyon, maliyet ve takım yapısı üzerinde yarattığı uzun vadeli kaçınılmaz etkiler.
system feedback
Sistemin stres altındayken yaydığı gecikme (latency), hata veya kaynak tükenmesi gibi gözlemlenebilir sinyaller.
system pattern recognition
Birbirinden bağımsız gibi görünen sistem hatalarına bakıp, hepsinin altındaki ortak mimari zafiyeti görebilme yeteneği.
systemic incident
İzole bileşen hatalarından ziyade, bileşenlerin karmaşık etkileşimlerinden ve geçmiş mimari kararlardan kaynaklanan incident'lar.
technical debt
Gelecekte yeniden çalışma gerektiren kestirme yolların, ertelenen kararların ve hızlı çözümlerin birikmiş maliyeti.
Temporary Workaround
Sorunu acil olarak çözmek için yapılan, "sonra düzeltiriz" denilip asla dokunulmayan geçici yama.
Throughput
Bir sistemin belirli bir zaman diliminde işleyebildiği veri hacmi veya request sayısının oranıdır.
Ticket
Bir proje yönetim sistemindeki tek bir yürütme birimini temsil eden resmi, izlenen iş, bug veya talep öğesi.
Time to Live
Önbelleğe alınmış bir öğenin ne kadar süre geçerli kalacağını belirleyen mekanizma.
Token Loop
Bir AI agent'ın durma koşuluna ulaşamadan sürekli token üretip maliyeti katladığı sonsuz döngü.
Trade-off
İstenen olumlu bir sonuç karşılığında belirli bir olumsuz sonucu bilinçli olarak kabul eden mimari veya organizasyonel karar.
Transformation Theater
İşin yapılma şeklini gerçekten değiştirmeden, modern bir mühendislik kültürü görünümü yaratmak için tasarlanmış yüzeysel organizasyonel faaliyetler.
Tribal Knowledge
Bir grup tarafından bilinen ancak resmi olarak belgelenmemiş bilgiler ve süreçler.
unclear accountability
Belirli bir sistem, bileşen veya süreç için karar verme yetkisinin veya olay (incident) sahipliğinin kime ait olduğunun açıkça tanımlanmadığı organizasyonel bir anti-pattern.
Undocumented Decision
Resmi bir dökümana yazılmadan alınmış ve sistemin kaderini belirleyen mimari veya süreçsel karar.
Uptime
Bir sistemin erişilebilir olduğu ve hedeflenen işlevini başarıyla yerine getirdiği sürenin yüzdesi.
Urgency Inflation
Organizasyondaki her güncelleme ve ürün talebinin yapay bir şekilde acil ve kritik olarak etiketlenmesi alışkanlığı.
Validation
Verinin sistemde işlenmeden önce beklenen kurallara ve kısıtlamalara uyup uymadığının kontrol edilmesi süreci.
Worker Pool
Eşzamanlı görevleri işlemek için hazır bekletilen ve yönetilen sınırlı sayıdaki işlem veya thread havuzu.
Workstream
Büyük bir proje içindeki ilgili faaliyetler dizisi; genellikle ilerleme yanılsaması yaratmak için kullanılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Teknik Sözlük nedir?
TinyCTO.tv içinde geçen tüm teknik terimlerin, kuru ve hicivli bir dille açıklanmış referans indeksidir.
Terimler nasıl seçiliyor?
Terimler yeni bölümlerde veya makalelerde geçtikçe eklenmektedir.
AI Özeti
Teknik Sözlük, TinyCTO.tv'nin merkezi bilgi grafiği olarak hizmet verir. Sektör jargonuna standart, hicivli tanımlar sunar, kanonik kavramları yerelleştirilmiş karşılıklarıyla eşleştirir ve tüm evren için anlamsal temeli oluşturur.